Polska Parafia Rzymsko-Katolicka w Leeds
pw. Matki Boskiej Częstochowskiej i Św. Stanisława Kostki

DROGA KRZYŻOWA W SZTUCE

              Wizerunki Chrystusa prowadzonego na Golgotę oraz Chrystusa ukrzyżowanego należą do najczęstszych motywów w malarstwie. Wynika to nie tylko z naturalnego zainteresowania artystów tym tak ważnym dla chrześcijaństwa wydarzeniem, ale także z istniejącego w dawnych wiekach zapotrzebowania na obrazy i formy architektoniczne, które przybliżałyby historię Męki Pańskiej odbiorcom nie umiejącym czytać.

Pismo Święte nie zawiera dokładnej trasy Drogi Krzyżowej, a tylko 9 spośród 14 stacji ma swą podstawę w ewangelicznych opisach męki Pańskiej. Pierwsi chrześcijanie otaczali czcią te święte miejsca w Jerozolimie. Według apokryfu z V wieku "De transitu Mariae" sama Maryja nawiedzała miejsca związane z męką i śmiercią swego Syna.

Dopiero w XI - XIII w. w związku z wyprawami krzyżowymi, wyodrębniono poszczególne stacje Drogi Krzyżowej, co stało sie początkiem jednego z najbardziej popularnych nabożeństw w rocznym cyklu kościelnym. Celem tego nabożeństwa jest okazanie współczucia dla umęczonego Chrystusa i pragnienie uczestnictwa w Jego cierpieniach. Na upowszechnienie Drogi Krzyżowej miały wpływ odpusty nadane przez Stolicę Apostolską dzięki staraniom franciszkanów.

Pierwotnie w Jerozolimie stacje oznaczono przez wmurowane kamienie lub łączono je z niektórymi budowlami sakralnymi. W XV i XVI stuleciu, dzięki staraniom  franciszkanów zaczęto w Europie budować cały szereg kaplic na wolnym powietrzu, w których odprawiano nabożeństwa.

Pierwsza kalwaria w naszym kraju zawdzięcza swoje powstanie wojewodzie krakowskiemu Mikołajowi Zebrzydowskiemu. W 1605 r. przeczytał on książkę Chrystiana Adrichomiusa opisującą Jerozolimę w czasach Chrystusa. Sam autor  był przełożonym klasztoru św. Barbary w Delft. Ułożył on cykl Drogi krzyżowej w 12 stacjach wraz z komentarzem. Nabożeństwo Drogi krzyżowej w jego układzie rozszerzyło się pod koniec XVI wieku na całą Europę. Po dodaniu w XVII wieku dwóch ostatnich stacji: zdjęcie z krzyża i złożenie do grobu, Droga krzyżowa uzyskała ostateczny kształt, znany do dzisiaj. Adrichomius zachęcał czytelników, aby takie stacje odtwarzali koło swych domów, by rozważać tam cierpienia Chrystusa. Zebrzydowski zapalił się do tego pomysłu tym bardziej, że dopatrzył się w swych dobrach znacznego podobieństwa terenu do położenia Jerozolimy. Wojewoda mieszkał wówczas w zamku w Lanckoronie. Sąsiednia Góra Żarek przypominała mu wzgórze Golgoty, rzeczka Skawinka – jerozolimski potok Cedron, Góra Lanckorońska – Górę Oliwną. Ksiądz Feliks Żebrowski, wychowawca syna wojewody, rozmierzył teren i pomógł Zebrzydowskiemu ustalić miejsca poszczególnych stacji. W tych miejscach w następnych latach budowano później kaplice. Nie wszystko dało się odtworzyć dokładnie tak, jak w Jerozolimie. Odległości między poszczególnymi miejscami były zwykle dłuższe, ale Zebrzydowski wychodził z założenia, że "za jeden krok Chrystusa winniśmy zrobić i dziesięć". Obecnie w Polsce istnieją 53 kalwarie.

W Europie generalnie pierwsze Drogi krzyżowe powstały w Niderlandach. Zakładano je nie tylko w otwartym terenie, ale także w kościołach, krużgankach klasztornych i na cmentarzach. Najgorliwszym propagatorem Drogi krzyżowej na Kontynencie był franciszkanin św. Leonard z Porto Maurizio (zm. 1751). Wzniósł na terenie Italii 572 Drogi Krzyżowe. Jedna z najsłynniejszych znajduje się w rzymskim Koloseum. Założył ją na prośbę św. Leonarda ówczesny papież Benedykt XIV.

Z preformami drogi krzyżowej związane było powstawanie  obrazów lub reliefów, np. cykl 7 upadków Chrystusa z ambony kościoła Franciszkanów w Villingen z XV w. czy kamienne reliefy A. Krafta z 1500 w Bamberdze. W cyklach XVII-wiecznych nawiązywano do 12-stacyjnego układu Ch. Adrichema, co możemy zobaczyć np. u św. Jakuba w Raciborzu i w kościele parafialnym w Krościenku . Zdarzają się także cykle składające się z 18 przedstawień jak np. w klasztorze św. Andrzeja w Krakowie.

Cykle w układzie 14-stacyjnym, aktualnie obowiązującym, upowszechniły się tak naprawdę w XVIII w. Podczas gdy wielopostaciowe przedstawienia XIX-wieczne mają charakter narracyjny, XX-wieczne wykazują tendencje symboliczne. Przez  zastosowanie współczesnych tworzyw i ascezę formy, silniej akcentują wewnętrzną  ekspresję pasyjnych motywów. W sztuce zachodniej reprezentatywnymi dziełami są cykle H. Matisse'a z 1948-51 w kaplicy Dominikanek w Vaneé, G. Manzù z 1951 w S. Eugenio w Rzymie, czy  B.H. Dumlera z 1963 w kościele św. Mikołaja w Monachium.

Do współczesnych rozwiązań w Polsce zalicza się droga krzyżowa J. Mehoffera w kościele Franciszkanów w Krakowie (1930-35), A. Bunscha w kościele św. Michała w Katowicach, Jastarni i Zgoniu, czy J. Nowosielskiego w kościele Niepokalanego